24 iyun 2026-cı il tarixində Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi qərarı: stabillik gözləntiləriAzərbaycan Mərkəzi Bankı iyunun 24-də uçot dərəcəsi və faiz dəhlizinin parametrləri ilə bağlı növbəti ictimai açıqlamasını verməyə hazırlaşır.
Son iclasda İdarə Heyətinin qərarı ilə faiz dəhlizinin bütün parametrləri dəyişməz saxlanıldığından, bazar iştirakçılarının diqqəti bu dəfə də analoji bir status-kvonun təkrarlanıb-təkrarlanmayacağına yönəlib. Təqdim olunan makroiqtisadi göstəricilər, inflyasiya dinamikası, valyuta bazarının vəziyyəti və xarici risklərin təhlili göstərir ki, Mərkəzi Bankın bu qərarında da faiz parametrlərinə toxunmaması ehtimalı olduqca yüksəkdir.İnflyasiya mənzərəsi hədəf çərçivəsində qalmaqda davam edir. Mart ayında illik qiymət artımı 5,6 faiz, apreldə 5,5 faiz, mayda isə yenidən 5,6 faiz səviyyəsində qeydə alınıb. Bu göstərici Mərkəzi Bankın müəyyən etdiyi hədəf diapazonunun yuxarı həddi olan 6 faizdən 0,4 bənd aşağıdır. Həm baza inflyasiyanın 5,5 faiz olması, həm də may ayında aylıq qiymət artımının cəmi 0,1 faiz təşkil etməsi tələb tərəfində zəifləmə olduğunu gizlətmir. Qida məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə may ayında 6,6 faizlik, ödənişli xidmətlər üzrə 5,7 faizlik, qeyri-qida məhsulları üzrə isə 3,9 faizlik artım müşahidə olunsa da, ümumi inflyasiya hələ də hədəf koridorundan çıxmayıb.
Mərkəzi Bankın özünün may proqnozlarına görə, cari ildə illik inflyasiyanın 5,9 faiz, növbəti ildə isə 4,5 faiz olacağı gözlənilir. Bir baxışda bu proqnoz hədəfin yuxarı sərhədinə çox yaxındır, amma yenə də onu aşmır – bu da siyasət faizinin dəyişdirilməsini tələb edən kəskin bir təkan vermir.Əsl təzyiq xarici mənbələrdən gəlir.
Son iclasdan bəri geosiyasi gərginliyin, xüsusilə Yaxın Şərqdəki münaqişənin kəskinləşməsi təchizat zəncirlərində yeni maneələr yaradıb, nəqliyyat və sığorta xərclərini artırıb, qlobal enerji bazarlarında qiymət dəyişkənliyini gücləndirib. Bu amillər ticarət tərəfdaşlarında inflyasiyanı canlandırır, beynəlxalq maliyyə təşkilatları da dünya inflyasiya proqnozlarını yuxarı düzəldib. Azərbaycanda inflyasiya proqnozunun yuxarı düzəldilməsinin səbəbi məhz bu xarici xərc şoklarıdır – qlobal ərzaq qiymətlərinin artım tempi yüksəlir, ticarət partnyorlarında qiymət təzyiqləri aktivləşir, nominal effektiv məzənnənin möhkəmlənmə tempi isə səngiyir.
Lakin bu təklif amillərinin inflyasiyaya artırıcı təsiri qismən neytrallaşdırılıb, çünki fevral proqnozu ilə müqayisədə daxili tələb amilləri zəifləyib. Başqa sözlə, xaricdən gələn xərc şişirməsinə qarşı daxildə tələbin soyuması tarazlayıcı rol oynayır və inflyasiyanı hədəfdə saxlamağa kömək edir.Daxili makroiqtisadi mühit isə nikbin əlamətlər verir. Valyuta bazarında təklif tələbi üstələməkdədir – bu tendensiya həm nağd, həm də qeyri-nağd seqmentlərdə özünü göstərir.
İlin dörd ayında mübadilə şöbələri tərəfindən nağd xarici valyutanın alışı satışını 190 milyon dollar üstələyib ki, bu da manata tələbin davamlılığından xəbər verir. Daha əhəmiyyətlisi, rezident fiziki şəxslərin əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsi son 12 ayda 2,1 faiz bəndi azalaraq mart ayında 28 faizə enib. Bu, əhalinin milli valyutaya inamının artdığını, məzənnə gözləntilərinin nikbin olduğunu göstərir.
Xüsusilə aprel ayında keçirilən valyuta hərraclarında bankların tələbinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması nəticəsində bazarda təklif artıqlığı yaranıb və Mərkəzi Bank alış yönlü müdaxilə həyata keçirərək valyuta ehtiyatlarını artırıb. Belə ki, ilin dörd ayında ehtiyatlar 10,2 faiz böyüyərək 12,7 milyard dollara çatıb. Bu göstərici ölkənin xarici şoklara qarşı bufer gücünün artdığını təsdiqləyir.
Xarici sektorun digər göstəriciləri də əlverişlidir. Gömrük statistikasına əsasən, birinci rübdə xarici ticarət saldosu 1,4 milyard dollarlıq müsbət fərqlə qeydə alınıb ki, bu da ötən ilin eyni dövrünü 93,3 faiz üstələyir. Mərkəzi Bankın cari əməliyyatlar hesabının profisiti üzrə proqnozu da yaxşılaşma istiqamətində yenilənib. Bu, həm əsas ixrac məhsulları üzrə dünya qiymətlərinin yüksəlməsi, həm də qeyri-neft ixracının genişlənməkdə davam etməsi ilə əlaqədardır.
Pul bazarındakı proseslər də siyasət faizinin dəyişməz qalması üçün əsas verir. Təminatsız pul bazarında qısamüddətli faizlər Mərkəzi Bankın faiz dəhlizi çərçivəsində formalaşır və uçot dərəcəsinə yaxın səviyyədədir. AZIR dərəcəsi üzrə orta günlük göstərici martda 6,47 faiz, apreldə isə 6,44 faiz olub. Bu, maliyyə sistemində likvidlik şəraitinin normal olduğunu, bazar faizlərinin tənzimləyici orqanın müəyyən etdiyi meyarlardan kənara çıxmadığını göstərir. Belə bir stabil fon Mərkəzi Bankı müdaxilə etməyə, faiz dəhlizini sıxmağa və ya genişləndirməyə məcbur etmir.Əlbəttə, risklər mövcuddur.
Mərkəzi Bankın özü də qeyd edir ki, inflyasiya gözləntilərinin istehlakı proqnozlaşdırılandan çox artırması başlıca daxili risk faktorudur. Xarici amillər isə – geosiyasi gərginlik, ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya, idxal qiymətlərinin artımı – hələ də diqqət mərkəzindədir. Lakin hazırkı mərhələdə bu risklər reallaşmayıb, inflyasiya həm faktiki, həm də proqnozlaşdırılan səviyyədə hədəf koridorunda qalır. Mərkəzi Bankın bəyanatında da vurğulandığı kimi, faiz dəhlizinin parametrləri ilə bağlı növbəti qərar inflyasiya proqnozunun dəyişimi, eləcə də makroiqtisadi təhlillərin nəticələri əsasında veriləcək. Yəni, nə qədər ki, inflyasiya proqnozu hədəfdən kənarlaşma riski yaratmır, adekvat siyasət tədbirlərinə – bu kontekstdə faiz dəyişikliyinə – ehtiyac duyulmayacaq.
Bütün bu amilləri birləşdirərək qənaətə gəlirik ki, 24 iyun tarixli iclasda Mərkəzi Bank böyük ehtimalla uçot dərəcəsini və faiz dəhlizinin digər parametrlərini olduğu kimi saxlayacaq. İnflyasiya hədəfdədir, valyuta bazarı sabitdir, ehtiyatlar artır, ticarət balansı möhkəmdir, pul bazarı faizləri tənzimləmə meyarlarına uyğun davranır.
Xarici təzyiqlər güclü olsa da, hələlik kritik həddə çatmayıb və daxili tələbin nisbi zəifliyi bu təzyiqləri kompensasiya edir. Buna görə də, bazar iştirakçılarının diqqətini daha çox Mərkəzi Bankın müşayiətedici açıqlamasında risklərin qiymətləndirilməsinə, gələcək addımlara dair siqnallara yönəltməsi məqsədəuyğundur. Amma bu iclasda faiz qərarının dəyişməz olacağını proqnozlaşdırmaq olar.
Müəllif: Aynur Qəniyeva
